Η μελέτη εξετάζει τις οικονομικές και κοινωνικές επιδράσεις του τουρισμού στην Ελλάδα. Ο τουρισμός στην Ελλάδα έχει σημειώσει ραγδαία ανάπτυξη κατά την τελευταία δεκαετία, με τις ταξιδιωτικές εισπράξεις και τις αφίξεις να καταγράφουν συνεχώς νέα ιστορικά υψηλά. Αυτή η δυναμική έχει σαφώς άμεσα ωφελήσει την οικονομία της χώρας, αλλά έχει προκαλέσει και διαρθρωτικές αλλαγές στο τοπίο του τουριστικού κλάδου.

Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, λοιπόν, παρατηρείται μια ουσιαστική μεταβολή στη δομή των τουριστικών επιχειρήσεων, ειδικά κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. Ο αριθμός των τουριστικών επιχειρήσεων μειώθηκε, αλλά ταυτόχρονα ο αριθμός των απασχολουμένων σε αυτές αυξήθηκε. Ειδικότερα, ο τουριστικός κλάδος παρουσιάζει αύξηση στην απασχόληση νέων και γυναικών, γεγονός που δημιουργεί ευκαιρίες εργασίας για ομάδες που παραδοσιακά είχαν περιορισμένη πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Παρ’ όλα αυτά, οι αμοιβές σε αυτούς τους κλάδους είναι συχνά χαμηλές και η εργασία επισφαλής, με πολλά άτομα να απασχολούνται με ευέλικτες μορφές εργασίας.

Η μέση δαπάνη ανά ταξίδι στην Ελλάδα έχει σημειώσει σημαντική μείωση τα τελευταία χρόνια. Αυτό σχετίζεται άμεσα με τη μείωση της διάρκειας παραμονής των τουριστών, καθώς οι τουρίστες τείνουν να μειώνουν τον χρόνο παραμονής τους για να περιορίσουν τα έξοδά τους. Αυτή η τάση εγείρει προβληματισμούς, καθώς η μείωση της τουριστικής δαπάνης ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά την τουριστική οικονομία μακροπρόθεσμα, ειδικά αν συνεχιστεί.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα, όμως, που αναδεικνύει η μελέτη, είναι η αδυναμία του ελληνικού τουριστικού συστήματος να μετρήσει με ακρίβεια τη συμβολή του τουρισμού στην οικονομία. Η έλλειψη επαρκών στατιστικών δεδομένων και η απουσία ενός θεσμικού πλαισίου που να υποστηρίζει τη μέτρηση της οικονομικής συμβολής του τουρισμού παραμένουν σοβαρά ζητήματα. Αυτή η έλλειψη δεδομένων δυσχεραίνει την ακαδημαϊκή και επιστημονική κοινότητα, καθώς και τις αρμόδιες αρχές που είναι υπεύθυνες για τη λήψη αποφάσεων στον τουριστικό τομέα, να έχουν μια σαφή εικόνα της κατάστασης.

Η προσέγγιση του τουρισμού από την πλευρά της προσφοράς –δηλαδή η εξέταση του τουρισμού ως ενός συνόλου κλάδων και προϊόντων– φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με τις διεθνείς ταξινομήσεις προϊόντων και δραστηριοτήτων, καθώς δεν παρέχει μια πλήρη εικόνα της οικονομικής επίδρασης του φαινομένου. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι η «τουριστική» φύση ενός προϊόντος δεν εξαρτάται από το ίδιο το προϊόν, αλλά από τον καταναλωτή, ο οποίος, όταν επιστρέψει από το ταξίδι του, παύει να δρα ως τουρίστας. Από την άλλη πλευρά, η προσέγγιση του τουρισμού από την πλευρά της ζήτησης, δηλαδή ως κατανάλωση διάφορων προϊόντων που συμπληρώνει την κατανάλωση των μόνιμων κατοίκων του προορισμού, παρέχει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της παραγωγής που τροφοδοτείται από τον τουρισμό και των επιδράσεών του σε μακροοικονομικό επίπεδο.

Για να αντιμετωπιστεί αυτό το ζήτημα, οι Δορυφόροι Λογαριασμοί Τουρισμού (ΔΛΤ) παρουσιάζονται ως ένα πολύτιμο εργαλείο. Πρόκειται για μια προέκταση των Εθνικών Λογαριασμών που επιτρέπει την αξιόπιστη μέτρηση των άμεσων και έμμεσων επιδράσεων του τουρισμού στην παραγωγή, την προστιθέμενη αξία, τις επενδύσεις και την απασχόληση. Παρά το γεγονός ότι αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν υιοθετήσει αυτό το εργαλείο, η Ελλάδα εξακολουθεί να υπολείπεται στον τομέα αυτό, γεγονός που περιορίζει την ακριβή κατανόηση της πραγματικής συμβολής του τουρισμού στην οικονομία.

Βασιζόμενη σε διαθέσιμα στοιχεία και τη χρήση στατιστικών μεθόδων, η μελέτη εκτιμά ότι το Τουριστικό Άμεσο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΤΑΑΕΠ) αυξήθηκε σταθερά κατά την περίοδο 2010-2019. Το 2020, λόγω της πανδημίας, ο λόγος του ΤΑΑΕΠ προς το ΑΕΠ μειώθηκε δραματικά στο 1,9%, αλλά ανέκαμψε ελαφρώς το 2021. Όσον αφορά την απασχόληση στον τουρισμό, παρατηρείται σημαντική αύξηση στους απασχολούμενους του τουριστικού τομέα, με το σύνολο των απασχολουμένων να διπλασιάζεται μεταξύ του 2011 και του 2019.

Παρ’ όλα αυτά, η συμβολή του τουρισμού στην ελληνική οικονομία δεν περιορίζεται μόνο στην απασχόληση και το ΑΕΠ. Η μελέτη καταδεικνύει ότι ο τουρισμός έχει και άλλες επιδράσεις, όπως η αύξηση των εισαγωγών και των εκπομπών CO2. Ωστόσο, σε σύγκριση με άλλους κλάδους της οικονομίας, ο τουρισμός έχει σχετικά χαμηλές αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, γεγονός που τον καθιστά κατάλληλο για πολιτικές ζήτησης με στόχο την ανάκαμψη της οικονομίας σε μικρούς χρονικούς ορίζοντες. Εστιάζοντας στα έσοδα από τις διεθνείς τουριστικές αφίξεις διαπιστώσαμε ότι η συνολική επίδραση (άμεση και έμμεση) του τουρισμού στο ΑΕΠ της χώρας ανέρχεται περίπου στο 11%, ενώ στην απασχόληση φθάνει το 13%.

Αναφορικά με τη διαμόρφωση μακροπρόθεσμων διαρθρωτικών πολιτικών, ο τουρισμός φαίνεται να έχει περιορισμένη συμβολή στην αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Επομένως, ο τουρισμός, αν και σημαντικός για την οικονομική ανάπτυξη σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, δεν μπορεί να αποτελέσει βασικό μοχλό για μια μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή πολιτική. Η μελέτη τονίζει την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης των διακλαδικών διασυνδέσεων του τουριστικού τομέα με άλλους κλάδους της ελληνικής οικονομίας, προκειμένου να κατανοηθεί καλύτερα ο αναπτυξιακός του ρόλος.

Ένας τομέας όπου ο τουρισμός φαίνεται να έχει σημαντική αλληλεπίδραση είναι ο αγροδιατροφικός τομέας. Η ανάπτυξη ολοκληρωμένων αλυσίδων αξίας μεταξύ του πρωτογενούς τομέα και του τουρισμού μπορεί να ενισχύσει τη διάχυση της ανάπτυξης και να δημιουργήσει συνέργειες που θα προάγουν την ανθεκτικότητα της οικονομίας. Η αύξηση της αλληλεπίδρασης αυτών των δύο τομέων μπορεί επίσης να ενισχύσει την ποιότητα των παραγόμενων αγαθών και να αυξήσει τη συνολική προστιθέμενη αξία τους.

Τέλος, ένα ζήτημα που δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη εύρημα, αλλά διαπερνά το σύνολο της μελέτης, είναι η εξάρτηση της εγχώριας τουριστικής δραστηριότητας από εισροές ενδιάμεσων και τελικών αγαθών και υπηρεσιών από το εξωτερικό. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την ανάγκη για πολιτικές που θα αυξάνουν την εγχώρια παραγόμενη προστιθέμενη αξία στον τουρισμό, ενισχύοντας παράλληλα τη σύνδεσή του με άλλους κλάδους της οικονομίας και συμβάλλοντας στη βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη.

Το άρθρο Αρ. 89. Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η παρούσα εργασία παρέχει μια συστηματική και θεωρητικά τεκμηριωμένη ανάλυση των περιφερειακών πολλαπλασιαστών εισροών-εκροών (input-output multipliers) για την ελληνική οικονομία, με στόχο να συμβάλει στον σχεδιασμό στοχευμένων και αποτελεσματικών αναπτυξιακών πολιτικών σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Η ανάλυση βασίζεται στη μεθοδολογία των πινάκων εισροών-εκροών, η οποία αναγνωρίζεται διεθνώς ως το πλέον κατάλληλο εργαλείο για την αποτύπωση των τεχνικών σχέσεων μεταξύ των παραγωγικών κλάδων και για την εκτίμηση των πολλαπλασιαστικών επιδράσεων λόγω μεταβολών στη ζήτηση.

Το υπόδειγμα εισροών-εκροών έχει ως πλεονέκτημα τη σταθερότητα και τη συστηματική καταγραφή της διάρθρωσης της οικονομίας, αποφεύγοντας προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις οικονομετρικές προσεγγίσεις, όπως η ευαισθησία σε διαρθρωτικές μεταβολές και η αναξιοπιστία των πρόσφατων δεδομένων. Μέσω της κατασκευής πινάκων εισροών-εκροών, επιτυγχάνεται η απεικόνιση των ενδιάμεσων και τελικών συναλλαγών, η κατανομή των πληρωμών στους συντελεστές παραγωγής και η καταγραφή εισαγωγών, με τρόπο που επιτρέπει την εκτίμηση του ΑΕΠ ανά κλάδο και την κατανόηση της δομής της παραγωγής και της ζήτησης.

Η εργασία αναδεικνύει τη σημασία της περιφερειοποίησης της ανάλυσης εισροών-εκροών, δεδομένων των έντονων και διαρκών περιφερειακών ανισοτήτων που παρατηρούνται στην Ελλάδα, σε όρους παραγωγικότητας, απασχόλησης και εισοδήματος. Οι περιφερειακοί πολλαπλασιαστές επιτρέπουν την εκτίμηση της ικανότητας κάθε περιφέρειας να ανταποκρίνεται σε αυξήσεις της τελικής ζήτησης, ενισχύοντας το ΑΕΠ, την απασχόληση και την παραγωγικότητα. Η γνώση αυτή είναι κρίσιμη για την προτεραιοποίηση επενδύσεων και τον σχεδιασμό πολιτικών περιφερειακής σύγκλισης και συνοχής.

Η μέχρι σήμερα βιβλιογραφία για την περιφερειακή ανάλυση εισροών-εκροών στην Ελλάδα είναι περιορισμένη και επικεντρωμένη κυρίως σε αξιολογήσεις επενδυτικών σχεδίων και αγροτικών πολιτικών σε επιλεγμένες περιφέρειες. Οι περισσότερες μελέτες χρησιμοποιούν απλές τεχνικές περιφερειοποίησης βάσει απλών διανεμητικών πηλίκων (location quotients) και στηρίζονται στην παραδοσιακή προσέγγιση του αντίστροφου πίνακα Leontief. Αντίθετα, η παρούσα εργασία υιοθετεί μια προηγμένη μεθοδολογική προσέγγιση περιφερειοποίησης, βασισμένη στον εμπλουτισμένο διανεμητικό πηλίκο διακλαδικών σχέσεων του Flegg (FLQ), που λαμβάνει υπόψη το μέγεθος της αγοράς και την παραγωγική εξειδίκευση.

Η ανάλυση βασίζεται στον εθνικό πίνακα εισροών-εκροών του 2015 και εισάγει την έννοια της ανοικτής οικονομίας, επιτρέποντας την εκτίμηση των πολλαπλασιαστών παραγωγής, απασχόλησης και παραγωγικότητας για το σύνολο των περιφερειών της χώρας. Οι εκτιμήσεις είναι συνεπείς θεωρητικά και επιτρέπουν τη σύγκριση μεταξύ περιφερειών και μεταξύ κλάδων, αποτυπώνοντας με ακρίβεια τη διάρθρωση της παραγωγικής βάσης.

Η εργασία διατυπώνει και εξετάζει ερευνητικές υποθέσεις σχετικά με την ύπαρξη σημαντικής χωρικής και κλαδικής ετερογένειας στους πολλαπλασιαστές, καθώς και την επίδραση των εισαγωγών στην παραγωγική δυνατότητα των περιφερειών. Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι η ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από έντονες ανισομετρίες, οι οποίες συσχετίζονται με τις διαφοροποιήσεις στη δομή της παραγωγής, την εξάρτηση από τις εισαγωγές, και στη θέση των περιφερειών στον εθνικό παραγωγικό ιστό.

Με βάση τις εκτιμήσεις των πολλαπλασιαστών, οι περιφέρειες κατατάσσονται σε τέσσερις βασικές ομάδες. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις νησιωτικές περιφέρειες του Νοτίου Αιγαίου, του Βορείου Αιγαίου και των Ιονίων Νήσων, οι οποίες εμφανίζουν τους υψηλότερους πολλαπλασιαστές παραγωγής, γεγονός που τις καθιστά ξεχωριστές οικονομικές ενότητες. Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει τη Δυτική Ελλάδα, την Αττική, την Πελοπόννησο και την Κρήτη, με σχετικά υψηλούς πολλαπλασιαστές. Στην τρίτη και τέταρτη ομάδα εντάσσονται οι περιφέρειες της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, της Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, οι οποίες παρουσιάζουν χαμηλότερους πολλαπλασιαστές.

Μία από τις βασικές επισημάνσεις της μελέτης αφορά τον ρόλο των εισαγωγών. Η σύγκριση των πολλαπλασιαστών με και χωρίς την ενσωμάτωση των εισαγωγών δείχνει ότι η αυτοτελής λειτουργία των περιφερειακών οικονομιών θα ενίσχυε περαιτέρω τις χωρικές ανισότητες, ευνοώντας κυρίως την Αττική. Αυτό καθιστά αναγκαία την υιοθέτηση πολιτικών υποκατάστασης εισαγωγών που να έχουν σαφές κλαδικό και περιφερειακό περιεχόμενο.

Επιπλέον, καταγράφεται αρνητική συσχέτιση μεταξύ της κυριαρχίας του πρωτογενούς και δευτερογενούς τομέα στην παραγωγική βάση μιας περιφέρειας και του μεγέθους των πολλαπλασιαστών της. Περιφέρειες με έντονη εξειδίκευση σε κλάδους πρώτων υλών ή ενέργειας παρουσιάζουν χαμηλότερους πολλαπλασιαστές, λόγω περιορισμένων διακλαδικών διασυνδέσεων. Παράλληλα, διαπιστώνεται ότι υψηλή παραγωγικότητα δεν συνεπάγεται απαραίτητα υψηλό πολλαπλασιαστή, γεγονός που υποδεικνύει ότι μία ολοκληρωμένη περιφερειακή πολιτική πρέπει να λαμβάνει υπόψη πολλαπλά κριτήρια.

Ειδικότερα, η συνδυαστική αξιολόγηση των ευρημάτων υποστηρίζει την ανάγκη για μια πολυδιάστατη αναπτυξιακή στρατηγική, που να ενσωματώνει την ενίσχυση τόσο των πολλαπλασιαστικών επιδράσεων όσο και της παραγωγικότητας και της διαφοροποίησης της παραγωγής. Η μονομερής στόχευση στις περιφέρειες με υψηλούς πολλαπλασιαστές ενδέχεται να οδηγήσει σε βραχυχρόνιες μόνο επιδράσεις, χωρίς να επιτυγχάνεται βιώσιμη περιφερειακή σύγκλιση. Αντίθετα, η ισόρροπη ενίσχυση των ασθενέστερων περιφερειών μπορεί να εξασφαλίσει σταθερότερες και διαρκέστερες επιδόσεις.

Η μελέτη καταλήγει προτείνοντας την ανάπτυξη ενός γενικευμένου υποδείγματος διαπεριφερειακών εισροών-εκροών, όπου οι πίνακες κάθε περιφέρειας θα ενσωματώνονται σε μία πολυπεριφερειακή μήτρα. Ένα τέτοιο υπόδειγμα θα επιτρέψει την εκτίμηση των άμεσων και έμμεσων επιδράσεων έργων διαπεριφερειακής υποδομής και πολιτικών μείωσης του κόστους μεταφοράς και ενίσχυσης της διασυνδεσιμότητας.

Το άρθρο Αρ. 88. SECTORAL AND REGIONAL MULTIPLIER VALUES OF THE GREEK ECONOMY εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται στον Φόρο Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ), δεδομένης της σημασίας των συνδεόμενων εσόδων, στα οποία οι κυβερνήσεις στηρίζονται σημαντικά τόσο κατά τις περιόδους ευνοϊκών οικονομικών συνθηκών όσο και κατά τη διάρκεια σοβαρών κρίσεων και έκτακτων διαταραχών. Παρέχει στους μελετητές και τις δημοσιονομικές αρχές ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για την ενδελεχή ανάλυση της απόκρισης των εσόδων από ΦΠΑ στις μεταβολές των μακροοικονομικών μεγεθών και των εφαρμοσμένων μέτρων πολιτικής στην Ελλάδα, δηλαδή για μια συνολική ανάλυση της τάσης μεταβολής (buoyancy) και της ελαστικότητας (elasticity) των εσόδων από ΦΠΑ στη χώρα. Η πληροφόρηση αναφορικά με την απόκριση των εσόδων είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική διαχείριση των φορολογικών εσόδων, καθώς και για την παρακολούθηση και πρόβλεψη των δημόσιων εσόδων από τις ελληνικές κυβερνήσεις, που αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμογή κατάλληλων φορολογικών μέτρων και την υλοποίηση μιας βιώσιμης δημοσιονομικής πολιτικής στη χώρα.

Συνδυάζοντας ένα ευρύ φάσμα εννοιολογικών, θεωρητικών, θεσμικών/νομοθετικών και μεθοδολογικών/τεχνικών διαστάσεων, και συμπληρώνοντας το βασικό πλαίσιο ανάλυσης με μία εκτενή επισκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας και τη διερεύνηση επιλεγμένων ειδικών ζητημάτων που σχετίζονται με τον ΦΠΑ, η παρούσα Μελέτη μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί ένα εγχειρίδιο για την απόκριση των εσόδων από ΦΠΑ. Ένα τέτοιο εγχειρίδιο μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμο σε διάφορα περιβάλλοντα και πλαίσια για ερευνητικούς, ακαδημαϊκούς και πολιτικούς σκοπούς. Επιπλέον, η παρούσα Μελέτη συνιστά μια μοναδική, ολοκληρωμένη και πολυδιάστατη μελέτη για την περίπτωση της Ελλάδας.

Τα αποκτηθέντα, ιδιαίτερα εκτενή και αξιόπιστα ευρήματα, τα οποία είναι συνεπή με τις οικονομικές αρχές, υποστηρίζουν τις μεθοδολογικές επιλογές που πραγματοποιήθηκαν και το συνολικό αναλυτικό πλαίσιο που υιοθετήθηκε για τους σκοπούς της παρούσας Μελέτης. Η σύνθεση όλων των καινοτόμων και εποικοδομητικών στοιχείων συμβάλλει στην καλύτερη ερμηνεία των αποτελεσμάτων που προέκυψαν και την εξαγωγή τεκμηριωμένων συμπερασμάτων με σημαντικές συνέπειες. Τα εν λόγω συμπεράσματα επιτρέπουν τη διατύπωση ορισμένων προτάσεων αναφορικά με τη διεξαγωγή συναφούς μελλοντικής έρευνας και προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής που επιζητούν μια πιο συνεκτική πολιτική ΦΠΑ.

Το άρθρο Αρ. 87. VALUE ADDED TAX REVENUE BUOYANCY AND ELASTICITY IN GREECE εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η παρούσα μελέτη αποτελεί μια εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ λειτουργικής διανομής εισοδήματος και μεγέθυνσης της συνολικής ζήτησης στην ελληνική οικονομία. Αφορμή για τη μελέτη αποτέλεσε η παρατεταμένη ύφεση που ακολούθησε τη δημοσιονομική κρίση του 2010 και τις πολιτικές δημοσιονομικής προσαρμογής που εφαρμόστηκαν στη συνέχεια, αναδεικνύοντας την ανάγκη επαναξιολόγησης της εν λόγω σχέσης και τη σημασία της για τη χάραξη οικονομικής πολιτικής στη χώρα.

Η ανάλυση εστιάζει στο κατά πόσο η ελληνική οικονομία λειτουργεί υπό ένα καθεστώς ζήτησης καθοδηγούμενο από τους μισθούς (wage-led) ή από τα κέρδη (profit-led). Εφαρμόζοντας ένα μακρο-οικονομετρικό υπόδειγμα ζήτησης και χρησιμοποιώντας μεθόδους οικονομετρικής ανάλυσης χρονολογικών σειρών για την περίοδο 1960–2017, η μελέτη εκτιμά τις επιδράσεις των μεταβολών στη διανομή εισοδήματος στις βασικές συνιστώσες της ζήτησης – κατανάλωση, επενδύσεις και καθαρές εξαγωγές – και, κατ’ επέκταση, στο ΑΕΠ. Η ανάλυση περιλαμβάνει επίσης ελέγχους ανθεκτικότητας μέσω διακριτών χρονικών υποπεριόδων.

Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η ελληνική οικονομία εντάσσεται σε καθεστώς ζήτησης καθοδηγούμενης από τους μισθούς: η αύξηση του μεριδίου των μισθών ενισχύει τη συνολική ζήτηση, κυρίως μέσω της κατανάλωσης, υπερκαλύπτοντας τις ενδεχόμενες αρνητικές επιδράσεις στις επενδύσεις και τις καθαρές εξαγωγές. Συνεπώς, πολιτικές που στοχεύουν στην ενίσχυση του μεριδίου των μισθών, την αναβάθμιση του Κράτους Πρόνοιας, τη βελτίωση των θεσμών της αγοράς εργασίας και την αύξηση του κατώτατου μισθού μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες εξόδου από την οικονομική στασιμότητα.

Η μελέτη καταλήγει ότι η κατανόηση του ρόλου της διανομής εισοδήματος είναι κρίσιμη για τη διαμόρφωση ενός βιώσιμου παραγωγικού υποδείγματος, ικανού να ανταποκριθεί στις προκλήσεις μιας ανταγωνιστικής και ανθεκτικής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία για τον στρατηγικό αναπροσανατολισμό της ελληνικής οικονομίας προς ένα περισσότερο παραγωγικό και ισορροπημένο πρότυπο ανάπτυξης.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 86. ΔΙΑΝΟΜΗ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΖΗΤΗΣΗ: ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, 1960-2017 εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η εξέταση της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας έχει αποτελέσει διαχρονικά ένα από τα βασικά ερευνητικά ενδιαφέροντα του ΚΕΠΕ, κάτι που γίνεται φανερό και από τον ρόλο του ως Εθνικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας. Η εκδοθείσα μελέτη, ενταγμένη στο σύνολο της βιβλιογραφίας που έχει αναπτύξει και συνεχίζει να αναπτύσσει το ΚΕΠΕ, έρχεται να συνεισφέρει και αυτή σε αυτή την κατεύθυνση. Η έμφαση στα ζητήματα παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας αποτελεί θεμελιώδες συστατικό για τη διαμόρφωση μιας μακροχρόνιας αναπτυξιακής στρατηγικής, η οποία θα βελτιώνει τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των εγχώρια παραγόμενων αγαθών και υπηρεσιών και τελικά θα εξασφαλίζει ένα διαρκώς αυξανόμενο βιοτικό επίπεδο. Με άλλα λόγια, αποτελεί μια καθοριστική παράμετρο για τη μακροχρόνια αναπτυξιακή δυναμική της ελληνικής οικονομίας, όπως γίνεται φανερό και από τα εμπειρικά αποτελέσματα που παρουσιάζονται στη μελέτη.

Η παρούσα μελέτη αξιοποιεί διαδοχικά τρεις εναλλακτικές οπτικές, ώστε να θεραπεύσει μεθοδολογικές και εννοιολογικές ιδιαιτερότητες που προκύπτουν από διαφορετικές τοποθετήσεις στα ζητήματα μέτρησης και εκτίμησης της παραγωγικότητας. Το πρώτο υπόδειγμα προέρχεται από τη μετά-Κεϋνσιανή παράδοση και δίνει έμφαση στην εξέταση της παραγωγικότητας της εργασίας εντός του πλαισίου της οικονομικής ιστορίας. Το δεύτερο υπόδειγμα προέρχεται από τη νεοκλασική παράδοση και δίνει έμφαση στην ολική παραγωγικότητα ως πηγή μεγέθυνσης της οικονομίας. Τέλος, το τρίτο υπόδειγμα αξιοποιεί οικονομετρικές τεχνικές για τη διερεύνηση των προσδιοριστικών παραγόντων της παραγωγικότητας σε ένα συνθετικό υπόδειγμα που δίνει έμφαση στους κοινωνικούς προσδιοριστικούς παράγοντες της παραγωγικότητας της εργασίας. Παράλληλα, σε ξεχωριστό παράρτημα παρουσιάζονται εκτιμήσεις για το απόθεμα κεφαλαίου της ελληνικής οικονομίας.

Συνολικά, η στρατηγική για την ανάπτυξη της παραγωγικότητας αποτελεί το απαραίτητο συμπλήρωμα μιας αναπτυξιακής στρατηγικής, η οποία δίνει έμφαση στη μεγέθυνση των συντελεστών παραγωγής, με άλλα λόγια των επενδύσεων κεφαλαίου και της απασχόλησης. Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής, η δημοσιονομική και η νομισματική πειθαρχία δεν αποτελούν εμπόδια, αλλά αντίθετα προϋποθέσεις μιας βιώσιμης ανάπτυξης, ενώ παράλληλα η επίτευξη ενός στόχου πλήρους απασχόλησης λειτουργεί υποβοηθητικά στην κατεύθυνση αυτή. Σε κάθε περίπτωση, η ανάπτυξη της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας θα έχει καθοριστική επίδραση στην κατεύθυνση της ελληνικής οικονομίας και στη δυναμική που θα αναπτύξει στα χρόνια που έρχονται.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 85. ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (ΜΕΔ) αποτελούν κυρίαρχο στοιχείο μιας οικονομίας που διέρχεται από τις συμπληγάδες της χρηματοπιστωτικής-δημοσιονομικής κρίσης από τη μια πλευρά και της ύφεσης στην πραγματική οικονομία από την άλλη. Αυτή ήταν η κατάσταση στην ελληνική οικονομία κατά τη δεύτερη δεκαετία του 2000, η οποία άφησε ως κληρονομιά το δισεπίλυτο πρόβλημα των ΜΕΔ.

Στην παρούσα μελέτη επιχειρούμε μία προσέγγιση του ζητήματος αυτού σε δύο επίπεδα. Στο πρώτο μέρος της μελέτης προβαίνουμε σε μία χαρτογράφηση της πρόσφατης βιβλιογραφίας στο θέμα εστιάζοντας κυρίως στην ελληνική περίπτωση. Με αυτή την επισκόπηση προσδιορίζουμε τόσο τα θεωρητικά όσο και τα εμπειρικά προβλήματα και προκλήσεις που τίθενται. Στο δεύτερο μέρος της μελέτης μας, αξιοποιoύμε χρονολογικές σειρές για τις βασικές μακροοικονομικές μεταβλητές της ελληνικής οικονομίας καθώς και συγκεντρωτικά στατιστικά στοιχεία που αφορούν το ελληνικό τραπεζικό σύστημα για το χρονικό διάστημα 2002Q4-2019Q1. Οι οικονομετρικές εκτιμήσεις γίνονται με χρήση Διανυσματικών Υποδειγμάτων Διόρθωσης Σφαλμάτων (VECM). Εκτιμούμε συνολικά τρία υποδείγματα που καλύπτουν τα επιχειρηματικά, τα καταναλωτικά και τα στεγαστικά μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Τα ευρήματά μας υποστηρίζουν τη σημαντική θετική σχέση μεταξύ του ποσοστού της ανεργίας και των ΜΕΔ. Στατιστικά σημαντικές σχέσεις προκύπτουν και για τις δημοσιονομικές μεταβλητές του κρατικού προϋπολογισμού και του δημοσίου χρέους αλλά με όχι πάντα σαφές πρόσημο. Τέλος, διαπιστώνεται επίσης η ύπαρξη θετικής στατιστικά σημαντικής σχέσης μεταξύ των ΜΕΔ και της κεφαλαιακής επάρκειας των τραπεζών.

Τα παραπάνω αποτελέσματα μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος των ΜΕΔ στην Ελλάδα έχει πολλαπλές διαστάσεις. Από τη μία πλευρά στηρίζεται σε επιλογές πολιτικής οι οποίες θα βοηθήσουν στη βελτίωση των συνθηκών στην πραγματική οικονομία, πιθανώς μέσω νέων διαύλων ή βελτίωσης των υπαρχόντων που θα αυξήσουν τις πιστοδοτήσεις στην πραγματική οικονομία. Από την άλλη πλευρά, σε πρωτοβουλίες που θα βοηθήσουν στη βελτίωση της χρηματοοικονομικής υγείας των τραπεζών και των συνθηκών γενικότερα στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στις σχέσεις μεταξύ δανειστών και οφειλετών. Τέτοιες πρωτοβουλίες, που να υπηρετούν αυτές τις διαστάσεις του προβλήματος, υποστηρίζουμε ότι μπορεί να είναι οι πρωτοβουλίες της κυβέρνησης (σχέδιο «Ηρακλής») και της Τράπεζας της Ελλάδος για τη μείωση των ΜΕΔ, η ίδρυση της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας και η ψήφιση του νέου πτωχευτικού νόμου που βελτιώνει τις συνθήκες στο νομικό πλαίσιο που αφορά τις προϋποθέσεις κήρυξης χρεοκοπίας από την πλευρά των οφειλετών. Τέλος, η μελέτη ολοκληρώνεται με την επισήμανση ορισμένων κατευθύνσεων μελλοντικής έρευνας τόσο σε θεσμικό όσο και σε συμπεριφορικό επίπεδο στον βαθμό που οι ιδιαίτερες θεσμικές συνθήκες σε κάθε χώρα, η σύγκριση με το ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο, αλλά και η ανάδειξη των παραγόντων που καθορίζουν τη συμπεριφορά των δρώντων υποκειμένων στις χρηματοπιστωτικές αγορές, θα εμπλούτιζαν τα ευρήματα της παρούσας μελέτης.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 84. ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΜΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΟΥΜΕΝΩΝ ΔΑΝΕΙΩΝ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 2002Q4-2019QΑ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Οι εξαγωγικές επιδόσεις της χώρας έχουν προσελκύσει τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερο ενδιαφέρον, τόσο σε επίπεδο οικονομικής ανάλυσης, όσο και σε επίπεδο οικονομικού σχεδιασμού και πολιτικής. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, αλλά και στη μετέπειτα περίοδο της πανδημίας, οι εξαγωγές αγαθών της Ελλάδας παρουσίασαν ανοδική πορεία, παρά τις αντίξοες συνθήκες, δίνοντας σημαντική διέξοδο στον παραγωγικό τομέα και στηρίζοντας συνολικά την ελληνική οικονομία. Η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται σε μια διάσταση των εξαγωγικών επιδόσεων, η οποία μέχρι στιγμής δεν έχει μελετηθεί επαρκώς για την περίπτωση της Ελλάδας. Η διάσταση αυτή σχετίζεται με τον βαθμό στον οποίο οι εξαγωγές αγαθών τείνουν με την πάροδο του χρόνου να εμφανίζουν μεγαλύτερο βαθμό διαφοροποίησης, δηλαδή διεύρυνσης στην γκάμα των εξαγόμενων προϊόντων/εξαγωγικών προορισμών, ή αντίθετα μεγαλύτερο βαθμό συγκέντρωσης σε συγκεκριμένες αγορές και προϊόντα, όπως λ.χ. αγαθά στα οποία η χώρα διατηρεί συγκριτικά πλεονεκτήματα έναντι των ανταγωνιστών της.

Η μελέτη διερευνά τις επιδόσεις της χώρας στον τομέα των εξαγωγών αγαθών κατά την τελευταία εικοσαετία, υπό το πρίσμα του ρόλου που μπορεί να έχει διαδραματίσει στις επιδόσεις αυτές η εξέλιξη της διαφοροποίησης/εξειδίκευσης του εξαγωγικού χαρτοφυλακίου της. Στην ανάλυση χρησιμοποιούνται λεπτομερή δεδομένα των εξαγωγών αγαθών της Ελλάδας και βασικά μακροοικονομικά μεγέθη και άλλα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα και τους εμπορικούς της εταίρους, ενώ υπολογίζονται κατάλληλοι δείκτες του βαθμού διαφοροποίησης/συγκέντρωσης των εξαγωγών και δείκτες αποκαλυπτόμενου συγκριτικού πλεονεκτήματος. Επιπλέον γίνεται εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ της διαφοροποίησης/εξειδίκευσης και των εξαγωγικών ροών για την περίπτωση της Ελλάδας.

Από την ανάλυση της εξέλιξης των εξαγωγών αγαθών της Ελλάδας σε επίπεδο προϊόντων και τον υπολογισμό των σχετικών δεικτών συγκέντρωσης φαίνεται ότι, ιδιαίτερα κατά την περίοδο που ακολούθησε την αρχή της οικονομικής κρίσης, σημαντικό δομικό χαρακτηριστικό των ελληνικών εξαγωγών αγαθών αποτέλεσε η ύπαρξη σχετικά υψηλού και αυξανόμενου βαθμού εξειδίκευσης σε συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων. Ειδικότερα, παρουσιάζεται εξαιρετικά υψηλό μερίδιο και μεγάλη αύξηση των εξαγωγών στα πετρελαιοειδή προϊόντα, καθώς επίσης και σημαντική συμμετοχή και αύξηση των εξαγωγών στους κλάδους των φαρμακευτικών προϊόντων, των μηχανών, συσκευών κ.ά., των προϊόντων αλουμινίου, των πλαστικών, των ηλεκτρικών μηχανημάτων, των παρασκευασμάτων διατροφής από λαχανικά και φρούτα, των φρούτων και των γαλακτοκομικών προϊόντων. Αντίθετα, μείωση εξαγωγών σημειώθηκε στον κλάδο των πλεκτών ενδυμάτων, του βαμβακιού, του χυτοσίδηρου, του σίδηρου και χάλυβα και των συναφών προϊόντων. Παρά τη σημαντική αύξηση των εξαγωγών του μεταποιητικού τομέα, το μερίδιο της μεταποίησης στις εξαγωγές της Ελλάδας παραμένει ένα από τα χαμηλότερα μεταξύ των χωρών της Ευρωζώνης, ενώ παρουσιάζεται και υστέρηση σε σχέση με το επίπεδο τεχνολογίας των βιομηχανικών εξαγωγών της χώρας. Στα προϊόντα του αγροδιατροφικού τομέα, η Ελλάδα εμφανίζει σημαντική δραστηριότητα στις εξαγωγές προϊόντων προστατευόμενης γεωγραφικής ένδειξης (ΠΟΠ, ΠΓΕ, ΓΕ).

Η ανάλυση της διάρθρωσης των εξαγωγών ανά γεωγραφική ζώνη δείχνει ότι η Ευρωζώνη διατηρεί υψηλό και σχετικά σταθερό μερίδιο των εξαγωγών αγαθών της Ελλάδας, ενώ οι εκτός Ευρωζώνης χώρες της ΕΕ και οι λοιπές ευρωπαϊκές χώρες εμφανίζουν σημαντική αλλά μειούμενη συμμετοχή. Παράλληλα, οι χώρες της Μέσης Ανατολής και της Νότιας Ασίας σημειώνουν αύξηση μεριδίου στις εξαγωγές της Ελλάδας. Ο βαθμός γεωγραφικής διαφοροποίησης των εξαγωγών εμφανίζεται υψηλός, και μάλιστα ενισχύθηκε ελαφρά στην πορεία της εξεταζόμενης περιόδου λόγω της αύξησης της συμμετοχής των χωρών της Μέσης Ανατολής και της Ασίας στην εξαγωγική δραστηριότητα της Ελλάδας.

Τα αποτελέσματα της εμπειρικής ανάλυσης αναδεικνύουν τη σημασία της εντατικοποίησης των υφιστάμενων εμπορικών σχέσεων, μέσα από την ανάπτυξη των εξαγωγών σε προϊόντα τα οποία η Ελλάδα ήδη εξάγει στην εκάστοτε χώρα. Το συμπέρασμα αυτό δεν υποβαθμίζει τη σημασία της γεωγραφικής διαφοροποίησης, η οποία είναι συμβατή με την ενίσχυση του βαθμού συγκέντρωσης των προϊόντων εντός των αγορών προορισμού.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 83. ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΑΓΑΘΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ: ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ, ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η παρούσα μελέτη παρέχει ένα ολοκληρωμένο και θεωρητικά στέρεο μεθοδολογικό πλαίσιο για τη συνεπή εκτίμηση και συγκριτική ανάλυση της αποτελεσματικότητας, της συνολικής παραγωγικότητας των συντελεστών παραγωγής, και του τεχνολογικού χάσματος στις ευρωπαϊκές περιφέρειες. Εντός του πλαισίου αυτού, εντοπίζονται οι κύριοι προσδιοριστικοί παράγοντες της αναποτελεσματικότητας και διαμορφώνονται προτάσεις για την ενίσχυση της παραγωγικότητας.

Τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι το μέσο επίπεδο τεχνικής αποτελεσματικότητας των ευρωπαϊκών περιφερειών παρέμεινε ουσιαστικά το ίδιο (περίπου 80%) κατά τη διάρκεια της περιόδου 2010-2016. Παρατηρούνται ορισμένες σημαντικές ανισότητες, αφού περιφέρειες της Κεντροδυτικής και της Βόρειας Ευρώπης είχαν τιμές αποτελεσματικότητας άνω του 90%, σε σύγκριση με τις πολύ λιγότερο αποτελεσματικές περιφέρειες της Ανατολικής και της Νότιας Ευρώπης. Επιπλέον, παρατηρούνται σημαντικά διαπεριφερειακά χάσματα παραγωγικότητας εντός συγκεκριμένων χωρών, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία, την Ισπανία και την Ελλάδα.

Η αποτελεσματικότητα όλων των ελληνικών περιφερειών, η οποία κατά μέσο όρο κυμάνθηκε στο 54% κατά την περίοδο 2010-2016, υπολείπεται σημαντικά έναντι της μέσης τιμής αποτελεσματικότητας των υπολοίπων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η μέγιστη τιμή αποτελεσματικότητας (66%), η οποία αντιστοιχούσε στην Αττική, ήταν άνω των 20 ποσοστιαίων μονάδων υψηλότερη από την ελάχιστη τιμή αποτελεσματικότητας (44%), η οποία αντιστοιχούσε στην Πελοπόννησο και αποτελούσε την 8η χαμηλότερη τιμή αποτελεσματικότητας σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση (το 2016). Η Κεντρική Μακεδονία και οι νησιωτικές περιφέρειες του Νοτίου Αιγαίου, της Κρήτης, του Βορείου Αιγαίου (το 2010) και των Ιονίων Νήσων (το 2016) είχαν τιμές αποτελεσματικότητας άνω του μέσου όρου της χώρας.

Επίσης, εντοπίζονται σημαντικές διαφορές στη διαχρονική εξέλιξη της αποτελεσματικότητας μεταξύ των περιφερειών, υποδεικνύοντας την ύπαρξη μιας διαδικασίας σύγκλισης πολλαπλών ταχυτήτων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η διαδικασία αυτή κυρίως αντανακλά την επιβράδυνση της παραγωγικότητας στις πιο ανεπτυγμένες χώρες/περιφέρειες και την πορεία κάλυψης της υστέρησης που εμφανίζουν οι οικονομίες των χωρών/περιφερειών της Ανατολικής Ευρώπης.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι η σχέση μεταξύ των οικονομιών συσσώρευσης και της αποτελεσματικότητας είναι πολύπλοκη και εξαρτώμενη από το χωρικό πλαίσιο της ανάλυσης. Από τη μία πλευρά, η περιφερειακή αποτελεσματικότητα επηρεάζεται θετικά από τον ρυθμό αύξησης της γεωγραφικής διάχυσης της ανάπτυξης χρήσεων γης πέρα από ένα σημείο, τη λειτουργική συγκέντρωση των χρήσεων γης καθώς και την τομεακή συγκέντρωση των οικονομικών δραστηριοτήτων, την προαγωγή του ανθρώπινου κεφαλαίου και την ενίσχυση της πρόσβασης σε αγορές (και άλλων μεγεθών γεωγραφικής κεντρικότητας). Από την άλλη πλευρά, σημαντικές πηγές αναποτελεσματικότητας αποτελούν ο ρυθμός αύξησης της πυκνότητας εργασίας πέρα από ένα σημείο, υποδεικνύοντας επιδράσεις συμφόρησης, και ο αυξημένος βαθμός εξειδίκευσης εργασίας, σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο βαθμό εξειδίκευσης εργασίας.

Τα αποτελέσματα της μελέτης μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες συμβουλές για τη διαμόρφωση πολιτικών, οι οποίες είναι προσαρμοσμένες στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τις ανάγκες και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε ευρωπαϊκής περιφέρειας, έτσι ώστε να αντιμετωπιστούν πηγές αναποτελεσματικότητας και ανισότητες μεταξύ τους. Ειδικότερα, η κατάλληλη αξιοποίηση οικονομιών χωρικής συσσώρευσης, η βελτίωση της συνδεσιμότητας −μέσω στρατηγικών επενδύσεων σε φυσικές υποδομές− και η προαγωγή του ανθρώπινου κεφαλαίου αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη συνοχή των ευρωπαϊκών περιφερειών. Για τον σκοπό αυτό, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση επενδυτικών προγραμμάτων και περιφερειακών-τομεακών σχεδίων οφείλει να εμπεριέχει εργαλεία πολιτικής που θα λειτουργούν συνεργατικά μεταξύ τους. Τέλος, σημαντικά οφέλη αποδοτικότητας μπορούν να προκύψουν για την Ελλάδα από τον ολοκληρωμένο χωρικό σχεδιασμό για τη διαχείριση της αστικοποίησης και των επενδύσεων υψηλής έντασης γης σε περιφερειακό επίπεδο.

Το άρθρο Αρ. 82. AGGLOMERATION ECONOMIES AND PRODUCTIVITY IN THE EU REGIONS εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Η παρούσα μελέτη παρέχει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο ανάλυσης αναφορικά με τους Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα καπνικά προϊόντα και τα αλκοολούχα ποτά στην Ελλάδα, με έμφαση στα σχετικά έσοδα και τις συνδεόμενες ελαστικότητες. Δεδομένης της σημασίας των φορολογικών εσόδων και των εν λόγω κατηγοριών προϊόντων στα οποία επιβάλλονται ΕΦΚ, το παρεχόμενο πλαίσιο ανάλυσης αναμένεται να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των αρχών για τη χάραξη της φορολογικής πολιτικής των ΕΦΚ.

Στη μελέτη δίδεται ο ορισμός των ΕΦΚ, ενώ περιγράφονται αναλυτικά τα διακριτικά χαρακτηριστικά τους και το θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο που διέπουν την επιβολή τους. Αναλύεται η πιο πρόσφατη πορεία των συνδεόμενων φορολογικών εσόδων στις υπό εξέταση κατηγορίες των ΕΦΚ και τίθενται τα θεωρητικά θεμέλια για τον ορισμό των σχετικών ελαστικοτήτων. Η εμπειρική ανάλυση αφορά την εκτίμηση των ελαστικοτήτων ζήτησης ως προς τις τιμές και το εισόδημα, καθώς και την εκτίμηση της ευαισθησίας των φορολογικών εσόδων σε μεταβολές βασικών μακροοικονομικών μεγεθών, μέσω των σχετικών ελαστικοτήτων και της τάσης μεταβολής. Εξετάζονται, επιπλέον, ειδικά ζητήματα που χρήζουν θεώρησης και αφορούν τον ρόλο της προσιτότητας (affordability), του λαθρεμπορίου, καθώς και μία συμπεριφορική διάσταση.

Καλύπτοντας το σχετικό κενό που διαπιστώνεται στην υφιστάμενη βιβλιογραφία, πραγματοποιείται μια διακριτή ανάλυση μεταξύ των δύο κατηγοριών προϊόντων, των καπνικών προϊόντων και των αλκοολούχων ποτών, ενώ όπου καθίσταται εφικτό διαχωρίζονται και επιμέρους κατηγορίες. Σε όρους μεθοδολογιών και εμπειρικών εκτιμήσεων, επεκτείνονται οι βασικές εφαρμοζόμενες τεχνικές διαδικασίες, εφαρμόζονται εξειδικευμένα υποδείγματα που συνδέονται με τα ειδικά χαρακτηριστικά των υπό εξέταση προϊόντων και επιτρέπουν τη διερεύνηση του ρόλου των μέτρων πολιτικής, ενώ διαφοροποιείται η ανάλυση μεταξύ βραχυχρόνιας και μακροχρόνιας περιόδου.

Τα πλούσια και εξειδικευμένα ευρήματα επιβεβαιώνουν όλες τις βασικές επιλογές που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της ανάλυσης στην παρούσα μελέτη. Συνολικά, ο συνδυασμός όλων των διαστάσεων της παρεχόμενης ανάλυσης των ΕΦΚ για τα καπνικά προϊόντα και τα αλκοολούχα ποτά οδηγεί σε καίριες διαπιστώσεις για την εφαρμογή των συνδεόμενων πολιτικών. Η βαθιά γνώση αναφορικά με όλο το φάσμα των εν λόγω διαστάσεων απαιτεί, σε κάθε περίπτωση, συνεχή παρακολούθηση των σχετικών εξελίξεων και τακτική αναθεώρηση και προσαρμογή σε μεταβολές και νέες συνθήκες, εξαιτίας της δυναμικής που τείνει να χαρακτηρίζει ορισμένες από τις διαστάσεις αυτές.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 81. ΕΙΔΙΚΟΙ ΦΟΡΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΣΤΑ ΚΑΠΝΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΛΚΟΟΛΟΥΧΑ ΠΟΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΕΣΟΔΑ ΚΑΙ ΕΛΑΣΤΙΚΟΤΗΤΕΣ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.

Στόχο της μελέτης αποτελεί η διερεύνηση του εξωτερικού εμπορίου και ιδιαίτερα της ανταγωνιστικότητας των εξαγωγών των χωρών-μελών της Ευρωζώνης. Ειδικότερα, χρησιμοποιούμε τη μεθοδολογία των συγκριτικών πλεονεκτημάτων για να ανιχνεύσουμε τους κλάδους-κλειδιά των εξεταζόμενων χωρών, οι οποίοι θα πρέπει με κατάλληλες πολιτικές εμπορίου και αναπτυξιακές πολιτικές να ενισχυθούν για να είναι εφικτή η επίτευξη υψηλών εξαγωγικών επιδόσεων.

Εφαρμόζουμε τους δείκτες ανταγωνιστικότητας, για να «χαρτογραφήσουμε» τους δυνητικά ανταγωνιστικούς εξαγωγικούς κλάδους και να εξετάσουμε τις αλλαγές στη δομή του εμπορίου κάθε χώρας. Ένας επιπρόσθετος στόχος της μελέτης είναι να διερευνηθεί εάν η πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση επηρέασε την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών των χωρών-μελών της Ευρωζώνης. Παράλληλα, εξετάζουμε τη σχέση αιτιότητας μεταξύ συγκριτικών πλεονεκτημάτων και καθαρών εξαγωγών. Τέλος, στη μελέτη περιλαμβάνονται και προτάσεις πολιτικής που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη βελτίωση της θέσης της Ελλάδας στο διεθνές εμπόριο. Εφαρμόζουμε τους δείκτες ανταγωνιστικότητας, για να «χαρτογραφήσουμε» τους δυνητικά ανταγωνιστικούς εξαγωγικούς κλάδους και να εξετάσουμε τις αλλαγές στη δομή του εμπορίου κάθε χώρας. Ένας επιπρόσθετος στόχος της μελέτης είναι να διερευνηθεί εάν η πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση επηρέασε την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών των χωρών-μελών της Ευρωζώνης. Παράλληλα, εξετάζουμε τη σχέση αιτιότητας μεταξύ συγκριτικών πλεονεκτημάτων και καθαρών εξαγωγών. Τέλος, στη μελέτη περιλαμβάνονται και προτάσεις πολιτικής που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη βελτίωση της θέσης της Ελλάδας στο διεθνές εμπόριο.

Ένα γενικό συμπέρασμα που προκύπτει από τη μελέτη είναι ότι η εξαγωγική εξειδίκευση της ελληνικής οικονομίας δεν της επιτρέπει να οδηγηθεί σε μεγάλη αύξηση των εξαγωγών της. Aυτό αποτελεί και το σημαντικότερο δομικό της πρόβλημα. Παράλληλα, ανιχνεύονται ισχυρές εμπειρικές ενδείξεις για μελλοντικά υψηλές εξαγωγικές επιδόσεις για συγκεκριμένους δυναμικούς κλάδους. Η επίτευξη αυτών θα εξαρτηθεί από τις κατάλληλες πολιτικές εμπορίου, τις στοχευόμενες δράσεις για την προώθηση των εξαγωγών, και την ενίσχυση και στήριξη των κλάδων με συγκριτικά πλεονεκτήματα.

Επιπροσθέτως, διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ συγκριτικών πλεονεκτημάτων και καθαρών εξαγωγών. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ύπαρξη συγκριτικών πλεονεκτημάτων σε συγκεκριμένους κλάδους της οικονομίας μπορεί να επηρεάσει θετικά τις καθαρές εξαγωγές σε αυτούς τους κλάδους. Αυτό μπορεί να αποτελεί ένα μήνυμα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να ασκήσουν πολιτικές που θα προωθούν και θα ενισχύουν κλάδους με συγκριτικά πλεονεκτήματα.

περιεχόμενα (pdf)

σύνοψη (pdf)

αρχείο pdf

Το άρθρο Αρ. 80. ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΞΑΓΩΓΩΝ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΖΩΝΗΣ εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών.